Tutunamayanlar, Oğuz Atay İncelemesi

Tutunamayanlar, Türk edebiyatının yalnızca bir romanı değil, bir manifestosudur. Oğuz Atay 1971-72 yıllarında bu metni kaleme aldığında, henüz hiçbir Türk yazarı Joyce'un, Beckett'in, Faulkner'ın ufuklarına bu kadar açıkça uzanmamıştı. Selim Işık'ın intiharıyla başlayan ve arkadaşı Turgut Özben'in onun izini sürmesiyle gelişen anlatı, görünürde bir "kayıp adamı arama" hikâyesi olsa da aslında modern bireyin yabancılaşma arkeolojisidir.

Romanın en çarpıcı yanı dilidir. Atay; ansiklopedi maddesi, mektup, şiir, bilinç akışı, tiyatro monoloğu ve hatta dipnot gibi türlerin sınırlarını öyle bir akışkanlıkla geçer ki okur, anlatının "kim" tarafından yapıldığını sürekli sorgular. Bu çoksesli yapı, romanı bir polifoniye dönüştürür ve Bahtin'in "diyalojik roman" kavramıyla mükemmel örtüşür. Üstelik bütün bu deneysel cesarete rağmen Atay'ın kara mizahı asla soğumaz; metin satır satır acıtır ve aynı anda güldürür.

Tutunamayanlar, "tutunamayan" sözcüğünü Türk düşüncesine miras bırakmıştır. Selim Işık tipi, sistemin dışına düşmüş, "yanlış zamanda yanlış yere doğmuş" bireyi simgeler. Bu tip, sonraki Türk edebiyatında defalarca yankılanır ama hiçbiri orijinaline ulaşamaz. İletişim Yayınları'nın titiz baskısı, kapaktan dipnotlara kadar metne saygıyla yaklaşır. Okuma deneyimi sabır ister: ilk 100 sayfada metnin ritmini bulmak gerekir, ama bir kez girdiğinizde bu metinden çıkmak istemezsiniz. 20. yüzyıl Türk romanı denildiğinde anılması zorunlu, hatta kaçınılmaz olan tek eserdir. Her edebiyatseverin kütüphanesinde bulunmalı, ömür boyu birkaç kez okunmalıdır.